Có nhiều bạn hỏi ý kiến tôi về quyết định quan trọng này, nên tôi xin chia sẻ ngắn vài góc nhìn bên dưới. Hy vọng nó có thể giúp những ai đang có ý định theo đuổi con đường này tránh mất thời gian, tiền bạc và chi phí cơ hội.
Trước tiên, ngay từ tựa đề “Học DBA, Làm PhD” đã phân định rõ bản chất của hai chương trình: DBA thiên về ứng dụng lý thuyết vào thực tiễn quản trị (nghiêng về việc “học” và hệ thống hóa kiến thức); trong khi PhD là một quá trình lao động khoa học độc lập để tạo ra tri thức mới (nghiêng về việc “làm” nghiên cứu khắt khe, có thể có lương nghiên cứu sinh).
Sau gần 3 năm học tập (PhD Phát triển bền vững và Ngoại giao) đến 10 khóa học chuyên-liên ngành với các lĩnh vực khác nhau, nay tôi mới có chút thời gian nghỉ xả hơi trước khi bước vào giai đoạn nghiên cứu luận án.
Chia sẻ như vậy để thấy rằng không phải chương trình tiến sĩ nào cũng có giá trị và yêu cầu tương đương. Dù từng học DBA chuyên ngành và đã có công trình được xuất bản, tôi vẫn cho rằng việc đặt DBA ngang hàng với PhD liên ngành là một sự so sánh khập khễng. Ranh giới về mức độ nghiêm cẩn và yêu cầu học thuật giữa hai hệ thống này là rất rõ ràng.
Bên cạnh đó, so với Anh hay Úc, chương trình PhD kiểu Mỹ ở lĩnh vực tôi hiên đang nghiên cứu áp lực hơn đáng kể về khối lượng học tập lẫn thi cử. Trong 2–3 năm đầu, nghiên cứu sinh phải nạp một lượng kiến thức chuyên và liên ngành rất lớn, đồng thời bắt buộc phải vượt qua các kỳ thi sàng lọc (Comps/Quals). Nếu không đạt, bạn hoàn toàn có thể bị cho ngừng học.
Từ kinh nghiệm đã qua, tôi muốn nhắn gửi đến các bạn trẻ có định hướng làm nghiên cứu sinh vài điểm cốt yếu:
1. Đã mất công học, hãy chọn PhD: Nếu mục tiêu của bạn là học thuật chuẩn mực và bản thân còn trẻ, hãy bỏ qua DBA để kiên trì tìm kiếm một học bổng PhD đúng nghĩa; cho đáng một hành trình khai phóng trí tuệ.
2. Cân nhắc thị trường & Mục tiêu dài hạn: Đánh giá kỹ mục tiêu nghề nghiệp, cơ hội định cư cũng như điều kiện học bổng giữa Bắc Mỹ với Anh, Úc và EU để chọn bến đỗ phù hợp.
3. Chọn chương trình và khoa chuyên ngành, đừng chỉ chọn tên trường: Một ngôi trường có chương trình đào tạo tốt và khoa chuyên môn mạnh giá trị hơn nhiều một thương hiệu danh tiếng nhưng khoa lại yếu.
4. Giáo sư hướng dẫn (Advisor) là yếu tố sống còn: Phải đổi giáo sư giữa đường vì bất đồng quan điểm hay kết quả nghiên cứu lệch kỳ vọng có thể là “cơn ác mộng” đối với bất kỳ nghiên cứu sinh nào.
5. Tư duy linh hoạt nhưng tuyệt đối không “đối phó”: Thích nghi với các giáo sư phụ trách học phần, những người vốn có cá tính học thuật khác nhau, chẳng khác nào đang chơi mười bàn cờ cùng lúc. Mỗi bàn một luật, mỗi đối thủ một thế trận. Nhưng sẽ là sai lầm nếu bạn chỉ biết “chơi cờ đối phó” mà không đúc kết được tư duy độc lập cho riêng mình.
6. Bản chất của luận án là công bố: “Công bố để trả bài” chỉ là bước đầu, còn “công bố tạo tác động” thì tùy duyên. Tuy nhiên, một luận án chất lượng bắt buộc phải trải qua và vượt qua quy trình kiểm duyệt đồng cấp (peer-review) độc lập. Nếu không thể chuyển hóa thành các bài báo khoa học được công bố, luận án tốt nghiệp gần như không có giá trị học thuật mới.
Tất nhiên, nếu mục đích tối thượng của một người là thành công tài chính, hướng đến lối sống tự do không bị ràng buộc bởi các khuôn khổ và chuẩn mực học thuật, việc theo đuổi tấm bằng PhD ngành quản lý/kinh tế chưa chắc đã là lựa chọn lý tưởng. Việc khuyến khích bỏ qua DBA không có hàm ý rằng chương trình này kém chất lượng, mà bởi nó được thiết kế cho mục đích thực hành. Tuy nhiên, “bẫy tri thức” mà nhiều người học DBA gặp phải chính là việc dừng lại ở mức “hợp thức hóa kinh nghiệm thành bằng cấp” thay vì thực sự bứt phá giới hạn tư duy.
Và dĩ nhiên, cầm tấm bằng trên tay mới chỉ là điểm khởi đầu cho sự nghiệp khoa học chuyên nghiệp, nếu có chọn con đường này. Sẽ là một dấu hỏi rất lớn nếu một tiến sĩ không có công trình học thuật nào được ghi nhận nhiều năm sau khi tốt nghiệp.
Phạm Việt Anh
econowhere 