Tôi nhớ đã từng đọc đâu đó một nhận xét của Paul Doumer, Toàn quyền Đông Dương thời Pháp thuộc (Có thể trong Hồi ký Xứ Đông Dương / L’Indo-Chine française: Souvenirs, 1905?), đại ý rằng:
Để giải phóng đám dân này, cách nhanh nhất là biến chúng thành những người Pháp da vàng.
Nếu quả thật câu nói ấy phản ánh tinh thần của một bộ phận giới thực dân đương thời, thì đó không chỉ là sự kiêu ngạo của một nền văn minh tự cho mình là trung tâm, mà còn là một ngộ nhận: một dân tộc không thể bị thay thế căn tính chỉ bằng việc thay đổi ngôn ngữ, trang phục hay các thiết chế bề mặt.
“Quan sát kỹ, em sẽ thấy một nghịch lý thú vị: đức Jesu, một nhân vật mang tính thần linh, lại được “trần hóa” qua những khổ đau rất con người; trong khi đức Phật, vốn là một con người lịch sử, lại dần được “thánh hóa” thành biểu tượng của trí tuệ siêu việt và sự hoàn thiện gần như tuyệt đối”.
Đó là một lời bình tôi viết bên trang của một người bạn hôm trước, nay mượn lại để nói về câu chuyện này.
Nghĩ sâu xa hơn, hiện tượng ấy phần nào phản ánh một đặc điểm của văn hóa Á Đông: xu hướng tôn vinh các bậc hiền triết và lý tưởng hóa những hình mẫu đạo đức đến mức gần như vượt khỏi tính người. Có lẽ chính vì vậy mà nhiều xã hội phương Đông thường tiếp nhận ảnh hưởng bên ngoài theo cách chọn lọc và dung hợp hơn là hòa tan hoàn toàn.
Cố Thủ tướng Lý Quang Diệu (Singapore) từng chia sẻ rằng, dù ông sử dụng tiếng Anh thành thạo hơn cả tiếng Quan thoại và thấu hiểu sâu sắc tư duy phương Tây, trong huyết quản của ông vẫn chảy căn tính của một người châu Á.
Ở Singapore, sư tử Merlion vừa là biểu tượng của một xã hội vừa giữ căn tính Á Đông vừa chủ động hấp thụ các yếu tố bên ngoài để phát triển.
Tinh thần “học phương Tây, đuổi kịp phương Tây rồi vượt phương Tây” đã được Nhật Bản theo đuổi từ thời Minh Trị. Chính tinh thần ấy, cùng với việc Mỹ giữ lại biểu tượng Nhật Hoàng đã giúp nước Nhật vươn lên thành cường quốc, kể cả sau đống tro tàn của Thế chiến II. Sau này, Đặng Tiểu Bình (Trung Quốc) với triết lý thực dụng nổi tiếng “mèo trắng, mèo đen”, cũng mở đường cho quá trình chuyển đổi của nước này từ một vị trí tụt hậu kém phát triển, trở lại thành cường quốc kinh tế.
Học hỏi phương Tây, vì thế, chưa bao giờ là vấn đề. Vấn đề nằm ở chỗ học để trưởng thành hay học để trở thành bản sao của người khác.
Ngày nay, chúng ta vẫn thấy không ít người mặc nhiên xem các khuôn mẫu phương Tây như thước đo tối hậu của văn minh và phát triển. Thái độ ấy khác khá xa với tinh thần mà Nhật Bản, Singapore hay Trung Quốc từng thể hiện trong những giai đoạn chuyển mình quan trọng của lịch sử: tiếp thu mạnh mẽ nhưng vẫn giữ quyền tự quyết về tư duy và con đường phát triển.
Chúng ta có thể, và cần, học rất nhiều từ văn minh phương Tây. Nhưng nếu đánh mất năng lực tự chủ trong tư duy, trong chính sách và trong cách nhìn nhận chính mình, thì việc “học hỏi” rất dễ trượt thành “bị định hình” mà không hay.
Học phương Tây là cần thiết. Nhưng ngây thơ trước các tính toán chính trị, kinh tế và văn hóa của phương Tây (hay phương nào khác), thì có lẽ chưa thật sự hiểu cách thế giới vận hành.
econowhere 