“Bạn có hạnh phúc không?” có lẽ là một trong những câu hỏi khó trả lời nhất.
Ai cũng có nhu cầu được sống hạnh phúc, nhưng hạnh phúc là gì thì hầu như không có một định nghĩa thống nhất. Người thì bảo hạnh phúc không mua được bằng tiền; người khác lại cho rằng không có tiền thì lấy gì để sống hạnh phúc.
Nếu hạnh phúc là một hành trình, thì sống tối giản là bước đầu tiên. Vibhor Kumar Singh đã mở đầu cuốn “Vị tỷ phú và nhà tu hành” bằng thông điệp ấy. Trong “Truy tìm hạnh phúc”, bộ phim nổi tiếng một thời do Will Smith thủ vai, hạnh phúc trước hết là không còn phải qua đêm trong nhà vệ sinh của ga tàu điện. Còn điều kiện của hạnh phúc, như thiền sư Thích Nhất Hạnh từng nói, là tự do. Nhưng tự do của Đạo là buông bỏ; còn tự do trong đời sống thế tục thường gắn với sự tích lũy và mở rộng lựa chọn.
Từ thời Voltaire và Rousseau đến thời đại AI, câu hỏi về việc nên ưu tiên sung túc hay bình đẳng vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Có lẽ cũng giống như hạnh phúc, con người không thực sự cần tối đa hóa một giá trị duy nhất; mà cần tìm được sự cân bằng đủ để sống có ý nghĩa, bình yên và cả bình an.
Nhưng khi hạnh phúc trở thành một mục tiêu xã hội thị trường, nó cũng nhanh chóng trở thành một khẩu hiệu phong trào. Nhạy bén hơn, hạnh phúc đang trở thành lãnh địa màu mỡ, và thiền định được thương mại hóa khắp nơi.
Bây giờ đâu đâu người ta cũng nói về hạnh phúc. Có những “ngôi trường hạnh phúc”, nhưng cái giá để tiếp cận mô hình ấy lại cao hơn nhiều mặt bằng thu nhập của xã hội. Có những “doanh nghiệp hạnh phúc”, nhưng với điều kiện là doanh nghiệp phải đủ giàu có, và nhân viên phục tùng quyền uy.
Đạt điểm 10, được thăng chức hay giành một giải nhất nào đó đều có thể mang lại hạnh phúc. Nhưng đó thường là thứ hạnh phúc được tạo ra từ so sánh và thứ bậc. Người chiến thắng chỉ có một; vì thế, nhiều dạng hạnh phúc mang dáng dấp của một trò chơi có tổng bằng không.
Có lẽ vì thế mà hạnh phúc thường mong manh, dễ dàng biến thành phiền não. Không phải mọi loại hạnh phúc đều vận hành theo logic tổng bằng không, nhưng phần lớn những hình mẫu hạnh phúc mà xã hội thị trường thúc đẩy lại được xây dựng trên cạnh tranh, địa vị và sự hơn thua. “Keeping up with the Joneses” là thành ngữ tiếng Anh chỉ tâm lý đua đòi và tiêu dùng phô trương. Nó mô tả áp lực phải mua sắm, nâng cấp lối sống (như đổi xe, sửa nhà, dùng đồ hiệu) chỉ để bằng bạn bằng bè, bất chấp nhu cầu thực tế hay năng lực tài chính.
Trên bình diện quốc gia, Bhutan và Phần Lan đều thường được vinh danh là những quốc gia hạnh phúc theo nhiều bảng xếp hạng khác nhau. Nhưng nếu phải chọn một nơi để sinh sống, phần lớn có lẽ sẽ chọn Phần Lan, trong khi Bhutan chủ yếu được dùng như một biểu tượng để ca ngợi.
Hạnh phúc là một tín hiệu đáng quan tâm của kinh tế phát triển, nhưng không phải là mục đích cuối cùng của phát triển; bởi những điều làm cho con người hạnh phúc không phải lúc nào cũng làm cho con người tự do hơn, trưởng thành hơn hay sống có ý nghĩa hơn.
Vì thế, tôi cho rằng xem hạnh phúc như một phương tiện để hướng tới phát triển bền vững là điều tích cực. Nhưng nếu biến hạnh phúc thành mục tiêu tối hậu, rất có thể con người sẽ không đạt được cả hạnh phúc lẫn lý tưởng sống của bản thân.
Có lẽ hạnh phúc không phải là thứ có thể theo đuổi trực tiếp. Giống như cái bóng, càng cố nắm bắt, nó càng dễ lẩn tránh. Nhưng khi con người sống tử tế, nuôi dưỡng những mối quan hệ tốt đẹp và cảm thấy mỗi ngày trôi qua đều đáng giá, hạnh phúc thường xuất hiện như một hệ quả.
Nhưng nếu hạnh phúc là một hệ quả đến đi tùy duyên, thì bình an nội tại lại là một trạng thái đòi hỏi sự chủ động nghiêm ngặt, dù nó tuy ở ngay gần nhưng lại là thứ khó đạt được hơn cả. Bởi bình an không đến từ việc cố tích lũy thêm, mà từ năng lực bớt nắm giữ; không sinh ra từ chiến thắng trong các cuộc cạnh tranh, mà từ khả năng hòa giải với giới hạn của chính mình.
Bình yên là trạng thái dễ cảm nhận nhất của đời sống. Đó có thể là khoảnh khắc ngồi một mình ngắm hoàng hôn; là vài phút yên lặng bên ly cà phê buổi sáng trước khi hòa vào dòng người tất bật. Theo một nghĩa nào đó, bình yên cũng có thể mua được: một không gian sống dễ chịu, một khu phố ít ồn ào, hay đơn giản là chút thời gian không bị áp lực mưu sinh bủa vây.
Có lẽ nhiều bối rối của con người cũng bắt nguồn từ việc nhầm lẫn giữa hạnh phúc của Đạo và hạnh phúc của đời; giữa buông bỏ và tích lũy, giữa đủ đầy bên trong và thành công bên ngoài.
Hạnh phúc đích thực của một người, suy cho cùng, là có được sự bình an nội tâm, sống biết yêu thương và có ý nghĩa. Nhưng trên hành trình trần thế đó, chính một chút hạnh phúc đời thường, một chút bình yên thoáng qua và một chút bình an sâu lắng mới cùng nhau làm nên trọn vị cuộc đời.
Hôm nay, bạn có khỏe không?
econowhere 