“Đừng bao giờ có chiến tranh nữa, đừng bao giờ có chiến tranh nữa! Chính hòa bình, hòa bình, phải là điều dẫn dắt vận mệnh của các quốc gia và toàn thể nhân loại.” (Paul VI 1965)
Dù không phải là nhà nghiên cứu tôn giáo hay luật học chuyên nghiệp, quá trình đào tạo về luật quốc tế và ngoại giao trong chương trình PhD về phát triển bền vững và ngoại giao đã cho tôi một cái nhìn đa chiều và khiêm tốn hơn về các hệ thống giá trị. Tôi cho rằng quan điểm “tôn giáo đứng ngoài chính trị” là một sự suy diễn giản lược và nhầm lẫn về bản chất; bởi trong không gian công cộng, tôn giáo không chỉ là đức tin, mà còn là một nhân tố chính trị khó tách rời.
Trường hợp của Giáo hoàng là ví dụ điển hình cho tính “lưỡng tính” của quyền lực tôn giáo. Về thần học, Giáo hoàng là người kế vị Thánh Phêrô, nắm giữ thẩm quyền giảng dạy và định hướng đức tin cho toàn thể Hội Thánh. Về chính trị, đồng thời, Ngài là nguyên thủ của Vatican City, một chủ thể có chủ quyền trong hệ thống quốc tế, tham gia ngoại giao và can dự vào các vấn đề toàn cầu.
Ngài có hai vai, vậy sao bỏ qua một vai rồi kết luận về cả thẩm quyền?
Giáo hoàng Leo XIV không phải ngoại lệ lịch sử
Các Giáo hoàng chưa bao giờ im lặng trước quyền lực thế tục; điều thay đổi chỉ là ngôn ngữ, mức độ trực diện và công nghệ truyền thông của từng thời đại. Lịch sử đã nhiều lần chứng kiến điều đó: Giáo hoàng Pius XI năm 1937 công khai phê phán chủ nghĩa Quốc xã và sự sùng bái nhà nước; Giáo hoàng John Paul II ủng hộ nhân quyền và phong trào Solidarity tại Ba Lan, góp phần làm lung lay khối cộng sản Đông Âu; cũng chính Ngài phản đối cuộc chiến Iraq năm 2003 do Mỹ dẫn đầu; Giáo hoàng Francis năm 2016 phê phán tư duy “xây tường thay vì xây cầu”, được xem là phản ứng trước làn sóng dân túy và chính trị chống nhập cư. Gần đây, các phát biểu của Giáo hoàng Leo XIV cho thấy truyền thống ấy vẫn tiếp diễn trong bối cảnh chính trị đương đại.
Trong thập niên 1960, khi chiến tranh leo thang, Giáo hoàng Paul VI nhiều lần công khai kêu gọi chấm dứt chiến sự tại Việt Nam. Tại Liên Hợp Quốc năm 1965, ngài nổi tiếng với thông điệp: “No more war, war never again.” Dù nói rộng cho thế giới, bối cảnh lúc đó gắn chặt với Việt Nam và các xung đột Chiến tranh Lạnh. Ngài cũng tiếp xúc với đại diện nhiều nước nhằm thúc đẩy đàm phán hòa bình cho Việt Nam.
Chính sự đồng tồn tại của hai vai trò này khiến cho mọi phát ngôn của Giáo hoàng, dù mang nội dung tôn giáo, gần như luôn kéo theo hệ quả chính trị; và ngược lại, các lập trường chính trị của Ngài cũng khó tách rời khỏi nền tảng thần học. Vì vậy, việc cố gắng tách bạch tuyệt đối giữa “tôn giáo” và “chính trị” trong trường hợp này không chỉ bất khả thi, mà còn làm sai lệch bản chất của vấn đề. Trong thực tế, chính trị và tôn giáo luôn có mối liên hệ, nhiều khi hòa quyện một cách tinh vi; sự khác biệt không nằm ở việc có hay không, mà ở hình thức và mức độ biểu hiện.
Thẩm quyền không chỉ là bất khả ngộ
Việc đồng nhất tính “không bất khả ngộ” (infallibility) với “ý kiến cá nhân” là một giản lược thiếu chính xác về mặt thần học. Trong truyền thống Công giáo, bên cạnh các tuyên tín ex cathedra, còn tồn tại một tầng thẩm quyền quan trọng là magisterium thường huấn (ordinary magisterium). Dù không mang tính tuyệt đối, tầng thẩm quyền này vẫn có giá trị định hướng luân lý và đòi hỏi một mức độ tùng phục trí tuệ và ý chí nhất định từ tín hữu. Do đó, các phát biểu của Giáo hoàng Leo XIV về chiến tranh, lãnh đạo chính trị, di cư hay bất bình đẳng, dù không đạt tiêu chuẩn bất khả ngộ, cũng không thể bị hạ xuống thành “ý kiến cá nhân” theo nghĩa thế tục thông thường; chúng thuộc về một không gian trung gian, nơi các phán đoán luân lý được phát biểu từ vị trí của người đứng đầu Giáo hội.
Đồng thời, cần nhìn nhận rằng Giáo hoàng, dù là chủ thể thần học, vẫn là con người và là một tác nhân công khai trong đời sống quốc tế. Với vai trò đứng đầu một thực thể có chủ quyền như Vatican City, các Giáo hoàng tham gia vào ngoại giao và các vấn đề toàn cầu, khiến cho phát ngôn của họ, dù mang nội dung tôn giáo, khó có thể tách rời hoàn toàn khỏi hệ quả chính trị. Chính vì vậy, các phát biểu này mang tính “chuẩn tắc mềm”; không ràng buộc tuyệt đối như tín điều, nhưng vẫn tạo ra ảnh hưởng đạo đức và chính trị đáng kể.
Việc chỉ dựa vào tiêu chí “không phải ex cathedra” để loại bỏ trọng lượng của các phát biểu này đã bỏ qua cấu trúc thẩm quyền đa tầng của thần học Công giáo, đồng thời áp đặt một logic nhị phân không phù hợp; hoặc tuyệt đối đúng, hoặc hoàn toàn không có giá trị.
Vấn đề không nằm ở việc chấp nhận hay bác bỏ trên cơ sở những góc nhìn phiến diện, mà ở năng lực nhận diện đúng loại thẩm quyền đang được vận hành; nếu không, lập luận rất dễ trượt thành nguỵ xảo ngôn ngữ, qua đó che đậy các phản ứng cảm tính và những định kiến có sẵn. Bởi thế, khi phê phán các phát biểu của người đứng đầu Giáo hội Công giáo, cần có sự cẩn trọng về bối cảnh, chức vụ và tầng nghĩa của diễn ngôn công cộng. Thực tế, các hoạt động ngoại giao gần đây của Giáo hoàng Leo XIV, từ diễn văn trước đoàn ngoại giao cạnh Tòa Thánh đến các chuyến thăm thúc đẩy đối thoại liên tôn tại châu Phi và gặp gỡ nhiều lãnh đạo tôn giáo khác, cho thấy tôn giáo và chính trị không hề tách rời tuyệt đối, mà thường gặp nhau trong nỗ lực kiến tạo hòa bình, đạo đức và trật tự quốc tế.
“Quý vị đang làm việc vì con người; vì phúc lợi, phẩm giá và tự do của con người. Hòa bình không còn có thể đạt được bằng sức mạnh […].” (Paul VI 1965, trích lược)
Lời của Giáo hoàng Paul VI trước Liên Hợp Quốc vẫn còn đó. Câu hỏi là: chúng ta còn nhớ hay đã quên?
Phạm Việt Anh
Notes:
[1] “Never again war, never again war! It is peace, peace, that has to guide the destiny of the nations of all mankind”; một lời kêu gọi cho thấy Giáo hoàng từ lâu đã lên tiếng trước các cuộc xung đột thế tục với tư cách đạo đức và ngoại giao.
[2] Ex cathedra (nghĩa đen là “từ ngai tòa”, ám chỉ ngai tòa của Thánh Phêrô) là một hình thức phát biểu đặc biệt trong thần học Công giáo. Một tuyên bố được coi là ex cathedra khi hội đủ các điều kiện: (1) Giáo hoàng phát biểu với tư cách chủ chăn toàn thể Giáo hội; (2) nội dung liên quan đến đức tin hoặc luân lý; (3) có ý định ràng buộc toàn thể tín hữu phải tin và tuân giữ.
econowhere 