Chuyển đổi kinh doanh theo hướng bền vững đang ngày càng được nhắc đến trong chiến lược của doanh nghiệp. Nhưng liệu sự quan tâm ngày càng lớn ấy có thực sự dẫn đến những thay đổi trong cách doanh nghiệp vận hành và ra quyết định? Khi theo đuổi tăng trưởng, doanh nghiệp có thể đồng thời cải thiện hiệu quả kinh tế và các kết quả xã hội hay không? Hay đằng sau những cam kết và thành tích được công bố vẫn tồn tại những khoảng cách và đánh đổi chưa được nhìn nhận đầy đủ?
Đây không chỉ là những câu hỏi dành cho giới quản trị mà chúng cũng đang trở thành chủ đề nghiên cứu đáng chú ý trong học thuật. Dù còn là một lĩnh vực tương đối mới tại Việt Nam, nghiên cứu về doanh nghiệp bền vững đã bắt đầu thu hút sự quan tâm của các học giả trong nước, với những cách tiếp cận và phát hiện giá trị, góp thêm góc nhìn từ bối cảnh Việt Nam vào cuộc thảo luận rộng hơn ở tầm quốc tế.
Trong bài viết này, tôi xin giới thiệu hai nghiên cứu do các tác giả trong nước thực hiện. Một nghiên cứu xem xét khoảng cách giữa sự ghi nhận và hiệu quả thực chất trong thực hành bền vững kinh doanh tại Việt Nam. Nghiên cứu còn lại phân tích mối quan hệ giữa nhiệm kỳ CEO và những đánh đổi giữa các chiều cạnh tăng trưởng kinh tế và xã hội. Hai cách tiếp cận khác nhau, nhưng cùng gợi mở những vấn đề đáng suy ngẫm về thực chất của hoạt động kinh doanh bền vững.
Một lưu ý về thuật ngữ: trong bài viết này, tôi không sử dụng khái niệm “phát triển bền vững” như một từ thay thế cho corporate sustainability hay ESG. Phát triển bền vững hàm chứa một phạm vi giá trị và mục tiêu rộng hơn, ở cấp độ xã hội và hệ thống. Trong khi đó, corporate sustainability đề cập đến cách doanh nghiệp tiếp cận và tích hợp các yêu cầu bền vững vào hoạt động, chiến lược và quá trình ra quyết định. ESG lại là một hệ tiêu chí và công cụ đánh giá liên quan đến các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị. Ba khái niệm có liên hệ với nhau, nhưng không đồng nhất. Việc phân biệt chúng là cần thiết để tránh thu hẹp ý nghĩa của phát triển bền vững, đồng thời tránh đánh đồng ESG với toàn bộ nội hàm của doanh nghiệp bền vững.
Hai nghiên cứu về doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận những câu hỏi này từ hai góc độ khác nhau. Một nghiên cứu xem xét khoảng cách giữa sự ghi nhận ESG và hiệu quả thực chất. Nghiên cứu còn lại phân tích ảnh hưởng của nhiệm kỳ CEO đến tăng trưởng bền vững, qua đó nhận diện những đánh đổi giữa các mục tiêu kinh tế và xã hội. Dù khác biệt về phương pháp, cả hai cùng hướng đến việc nhìn nhận phát triển bền vững vượt ra ngoài những tuyên bố và chỉ số đơn lẻ.
Khi sự ghi nhận hình thức không đồng nghĩa với hiệu quả thực tế
Nghiên cứu “Recognition Over Performance: A Critical Review of ESG Practices in Vietnam” tập trung vào một hiện tượng đáng chú ý: doanh nghiệp có thể đạt được sự công nhận về ESG nhưng điều đó chưa chắc phản ánh tương xứng mức độ chuyển đổi trong thực tiễn.
Nghiên cứu sử dụng tổng quan tài liệu phản biện kết hợp phân tích báo cáo và các chương trình ghi nhận doanh nghiệp tại Việt Nam. Mẫu nghiên cứu gồm 135 doanh nghiệp, được xác định từ TOP100 CSI 2024 và TOP50 CSA 2024 sau khi loại bỏ các trường hợp trùng lặp. Kết quả cho thấy 45% doanh nghiệp trong mẫu công bố báo cáo phát triển bền vững độc lập, 27% có xác minh của bên thứ ba và 16% đăng ký với SBTi. Đáng chú ý, nhóm đăng ký SBTi trong mẫu chủ yếu là doanh nghiệp đa quốc gia, không phải doanh nghiệp nội địa.
Từ những dữ liệu này, nghiên cứu đề xuất mô hình “Recognition Performance Gap”, nhằm lý giải khoảng cách giữa sự ghi nhận bên ngoài và năng lực thực hiện các cam kết bền vững. Vấn đề không nằm ở việc giải thưởng hay xếp hạng là vô nghĩa bởi chúng có thể tạo động lực và thúc đẩy doanh nghiệp quan tâm hơn đến ESG. Tuy nhiên, nếu sự ghi nhận trở thành đích đến, thay vì là hệ quả của quá trình chuyển đổi, doanh nghiệp có nguy cơ ưu tiên hình ảnh và khả năng đáp ứng tiêu chí đánh giá chủ quan của Hội đồng hơn là cải thiện hiệu quả hoạt động.

Giá trị của nghiên cứu nằm ở việc đặt lại câu hỏi về cách chúng ta đánh giá tiến bộ ESG. Công bố báo cáo, tham gia bảng xếp hạng hay nhận giải thưởng không thể tự thân chứng minh doanh nghiệp đã tạo ra tác động bền vững. Những dấu hiệu đó cần được xem xét cùng với mức độ xác minh độc lập, cam kết dựa trên cơ sở khoa học và thay đổi trong hoạt động thực tế.
Nhiệm kỳ CEO và những đánh đổi ít được chú ý
Nếu nghiên cứu thứ nhất đặt vấn đề ở cấp độ thực hành và ghi nhận ESG, nghiên cứu của Dương Thị Chi và Nguyễn Tâm Huy, “CEO Tenure and Sustainable Growth: Non-Linear Effects and Strategic Trade-Offs Between Sustainability Dimensions”, lại đi sâu vào một yếu tố quản trị cụ thể: thời gian tại vị của CEO ảnh hưởng thế nào đến tăng trưởng bền vững?
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng của 272 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX trong giai đoạn 2011 đến 2022, với 3.264 quan sát doanh nghiệp theo năm. Các phương pháp định lượng được kết hợp, bao gồm mô hình tác động cố định, System GMM, hồi quy dường như không liên quan và phương pháp biến công cụ 2SLS nhằm kiểm tra những vấn đề liên quan đến nội sinh.
Điểm đáng chú ý là nghiên cứu không xem tăng trưởng bền vững như một khái niệm đồng nhất. Hai khía cạnh được tách riêng để phân tích là tăng trưởng bền vững về kinh tế và tăng trưởng bền vững về xã hội. Kết quả cho thấy mối quan hệ giữa nhiệm kỳ CEO và hai khía cạnh này có dạng phi tuyến, thậm chí đi theo hai chiều khác nhau. Với tăng trưởng kinh tế, tác động ban đầu là tiêu cực nhưng chuyển sang tích cực khi nhiệm kỳ kéo dài hơn. Ngược lại, với tăng trưởng xã hội, tác động ban đầu tích cực nhưng suy giảm ở giai đoạn nhiệm kỳ dài hơn.
Phát hiện này gợi mở một vấn đề quản trị quan trọng. Kinh nghiệm tích lũy qua thời gian có thể giúp CEO hiểu doanh nghiệp và đưa ra quyết định hiệu quả hơn. Nhưng nhiệm kỳ kéo dài cũng có thể làm suy giảm khả năng thích ứng hoặc khiến nhà quản lý trở nên quá gắn bó với những ưu tiên hiện hữu. Quan trọng hơn, cải thiện kết quả kinh tế không mặc nhiên đồng nghĩa với cải thiện kết quả xã hội.
Nghiên cứu cũng ghi nhận tương quan phần dư âm giữa hai khía cạnh tăng trưởng, gợi ý khả năng tồn tại sự đánh đổi. Tuy nhiên, kết quả này không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều phải lựa chọn giữa kinh tế và xã hội. Nó cho thấy mối quan hệ giữa các mục tiêu bền vững phức tạp hơn cách tiếp cận thường thấy, trong đó các chiều cạnh được giả định có thể đồng thời cải thiện.
Hai phương pháp, một vấn đề chung
Sự khác biệt giữa hai nghiên cứu trước hết nằm ở cách tiếp cận. Nghiên cứu thứ nhất sử dụng phương pháp bán định tính; tổng quan phản biện và phân tích tài liệu để nhận diện khoảng cách giữa sự ghi nhận và thực hành ESG. Nghiên cứu thứ hai sử dụng dữ liệu bảng và các mô hình kinh tế lượng để kiểm định mối quan hệ giữa nhiệm kỳ CEO với những chiều cạnh khác nhau của tăng trưởng bền vững.
Một nghiên cứu thiên về phản biện và xây dựng khung lý giải, nghiên cứu còn lại tìm kiếm bằng chứng định lượng về mối quan hệ và tính phi tuyến. Vì vậy, chúng không thể thay thế nhau, cũng không nên được đánh giá bằng cùng một tiêu chuẩn phương pháp luận.
Dẫu vậy, cả hai gặp nhau ở một điểm là phát triển bền vững không thể được đánh giá bằng một chỉ dấu duy nhất, đó là sự ghi nhận bền vững hình thức không đủ để đại diện cho hiệu quả thực chất; cũng như, tăng trưởng kinh tế cũng không đủ để đại diện cho toàn bộ tiến bộ bền vững. Đóng góp chung của hai nghiên cứu là mở rộng cách nhìn về doanh nghiệp, từ những kết quả dễ quan sát sang các vấn đề nằm phía sau chúng.
Giá trị và giới hạn của bằng chứng
Dù còn có những hạn chế, cả hai nghiên cứu đều có giá trị tham khảo đối với giới quản trị, nhà hoạch định chính sách và những người nghiên cứu về chuyển đổi bền vững kinh doanh tại Việt Nam. Hai nghiên cứu không đưa ra một công thức chung cho phát triển bền vững. Giá trị của chúng nằm ở việc chỉ ra những điều dễ bị bỏ qua khi doanh nghiệp và các bên liên quan quá tin vào những chỉ số thuận tiện. Một bên cảnh báo về khoảng cách giữa được công nhận và thực hiện. Bên kia cho thấy ngay cả khi doanh nghiệp tăng trưởng, các mục tiêu kinh tế và xã hội vẫn có thể vận động theo những hướng khác nhau.
Hai công trình được sử dụng trực tiếp trong bài viết:
(1) Chi, Duong Thi, and Tam Huy Nguyen. 2026. “CEO Tenure and Sustainable Growth: Non-Linear Effects and Strategic Trade-Offs Between Sustainability Dimensions.” Business Strategy and the Environment, e71748. https://doi.org/10.1002/bse.71748.
(2) Pham, Viet Anh. 2025. “Recognition Over Performance: A Critical Review of ESG Practices in Vietnam.” Intergovernmental Research and Policy Journal. https://doi.org/10.5281/zenodo.17065721