Kinh nghiệm kể chuyện, khoa học tìm quy luật

Nhưng kinh nghiệm của một người chỉ vừa khít với mức thành công và thất bại họ trải qua. Đó là giới hạn của “thực chiến”.

Kinh nghiệm có thể là vốn quý của một người, nhưng khi coi là chân lý cho số đông thì lại thành vấn đề. Để ý thấy trong không ít podcast hiện nay, cụ thể là lĩnh vực quản lý và kinh doanh, khách mời chủ yếu đề cao kinh nghiệm cá nhân. Phải chăng việc quá tập trung vào kinh nghiệm là nhằm khỏa lấp sự thiếu hụt của tri thức khách quan; hay đơn giản vì kinh nghiệm cá nhân dễ kể hơn những bằng chứng được kiểm chứng một cách hệ thống?

Trong giáo dục và nghiên cứu, “thực chiến” không phải là thước đo của chân lý. Một người có thể rất giàu kinh nghiệm nhưng vẫn sai lệch trong nhận thức nếu kinh nghiệm đó chỉ phản ánh một bối cảnh cá biệt. Ngược lại, tri thức khoa học được xây dựng trên nền tảng thực chứng, nơi các trải nghiệm riêng lẻ phải được đối chiếu với dữ liệu, bằng chứng và kiểm chứng độc lập trước khi trở thành những kết luận có giá trị khái quát cao hơn.

Kinh nghiệm của một nhà quản lý thường chỉ phản ánh quy mô, bối cảnh và tầm vóc của tổ chức mà người đó từng điều hành. Tương tự, kinh nghiệm thương trường của một doanh nhân cũng chỉ vừa khít với những thành công và thất bại mà họ đã trải qua trên hành trình lập nghiệp. Điều phù hợp với một người, một tổ chức hay một hoàn cảnh cụ thể chưa chắc đã phù hợp với những người khác.

Nói cách khác, giá trị của một kinh nghiệm phụ thuộc rất lớn vào mức độ tương đồng giữa bối cảnh của người chia sẻ và hoàn cảnh của người tiếp nhận. Kinh nghiệm càng mang tính cá biệt thì khả năng khái quát hóa càng hạn chế. Kinh nghiệm của một startup thất bại chỉ phản ánh những lần vấp ngã mà họ từng trải qua. Kinh nghiệm của một chủ doanh nghiệp SME không thể đồng nhất với tầm nhìn của một tỷ phú. Và kinh nghiệm quản lý từ một tập đoàn đa quốc gia cũng không đảm bảo cho việc xây dựng thành công một doanh nghiệp nhỏ.

Ngược lại, các lý thuyết có nền tảng thực chứng vững chắc, hay còn gọi là các lý thuyết dựa trên bằng chứng, thường được hình thành từ nhiều trải nghiệm đa dạng; sau đó được khái quát hóa, đối chiếu và kiểm chứng một cách hệ thống. Chính vì vậy, kinh nghiệm có thể bổ sung cho tri thức, nhưng không thể thay thế vai trò của giáo dục, nghiên cứu và khoa học trong việc tạo ra những hiểu biết có khả năng áp dụng vượt ra ngoài một trường hợp hay một hoàn cảnh riêng lẻ.

Trong nghiên cứu khoa học, người ta phân biệt giữa anecdotal evidence và scientific evidence. Loại thứ nhất dựa trên trải nghiệm cá nhân và những câu chuyện riêng lẻ; loại thứ hai dựa trên dữ liệu được thu thập và kiểm chứng một cách hệ thống. Kinh nghiệm cá nhân có thể gợi mở một giả thuyết; nhưng chỉ có khoa học mới giúp kiểm tra xem giả thuyết đó có thực sự đúng hay không.

Vì thế, muốn nắm vững những nguyên lý chung đã được đúc kết, hãy học từ những công trình nghiên cứu xuất sắc. Muốn lĩnh hội tri thức và kinh nghiệm đa ngành, hãy học từ những chuyên gia hàng đầu trong từng lĩnh vực.

Nhưng nếu muốn đạt đến thành công vượt trội trong một lĩnh vực cụ thể, hãy tầm sư học đạo từ chính những người đã chứng minh được năng lực và thành tựu của mình trong lĩnh vực đó. Bởi lý thuyết giúp ta hiểu cái đúng nói chung; còn người thực hành giỏi giúp ta biết cách vận dụng cái đúng ấy vào thực tiễn.

Vì lẽ đó, giá trị của “thực chiến” nằm nhiều hơn ở việc huấn luyện kỹ năng và năng lực thực hành, hơn là thay thế vai trò của giáo dục trong việc hình thành tri thức nền tảng.

Vì vậy, khi một chương trình đào tạo quá đề cao tính “thực chiến” mà xem nhẹ nền tảng tri thức, tư duy phản biện và bằng chứng, chúng ta có quyền hoài nghi về mức độ trưởng thành học thuật của môi trường đó.

Nhớ là, kinh nghiệm phản ánh trải nghiệm chủ quan; còn khoa học tìm kiếm những quy luật khách quan. Chúng không loại trừ mà bổ sung cho nhau.

Phạm Việt Anh