Khái niệm “nền kinh tế không carbon”, nếu được hiểu theo nghĩa tuyệt đối, là một cách diễn đạt phản khoa học; bởi không tồn tại bất kỳ nền văn minh vật chất nào có thể tách khỏi chu trình carbon của sự sống và sản xuất. Theo nhiều nghĩa, “sự nóng lên toàn cầu” cũng là một cụm từ dễ gây nhầm lẫn.
“Tôi nghĩ… công chúng đang quá ám ảnh với cụm từ Sự nóng lên toàn cầu (Global warming), nhưng đó không phải là vấn đề cốt lõi. Ý tôi là, tôi thấy “Sự nóng lên toàn cầu” là một cụm từ rất dễ gây hiểu lầm, bởi vì còn có những hiện tượng khác quan trọng hơn nhiều và dễ đo lường hơn; ví dụ như hiện tượng tầng bình lưu lạnh đi (stratosphere cooling). Hiện tượng tầng bình lưu lạnh đi này có quy mô lớn hơn nhiều so với việc Trái Đất ấm lên, vì việc này được hiểu là sự gia tăng nhiệt độ trung bình trên bề mặt Trái Đất.
Mà nhiệt độ trung bình trên bề mặt Trái Đất là thứ không thể đo lường được, vì phần lớn hành tinh là đại dương và chúng ta không có đủ thiết bị đo đạc. Cho nên cái gọi là nhiệt độ trung bình bề mặt này chỉ là một sản phẩm hư cấu. Ý tôi là, chẳng ai biết nó thực sự là bao nhiêu, không có cách nào để đo được và suy cho cùng nó cũng không đặc biệt quan trọng.
Tôi muốn nói là, điều thực sự quan trọng ở đây là năm tới sẽ mưa bao nhiêu, sẽ có bao nhiêu cơn bão, và nồng độ ozone sẽ như thế nào. Trong khi đó, hiện tượng tầng bình lưu lạnh đi lại là thứ chúng ta thực sự biết rất rõ vì nó dễ tính toán. Đó là hệ quả trực tiếp của khí carbon dioxide (CO2); loại khí làm lạnh tầng bình lưu chỉ đơn thuần bằng cơ chế bức xạ; hiện tượng này độc lập với thời tiết và có quy mô rất lớn. Vì vậy, đó là một tác động có thể đo lường và đã được biết rõ của CO2, và nó có thể cực kỳ nghiêm trọng vì nó ảnh hưởng ngay lập tức đến tầng ozone. Khi bạn làm lạnh tầng bình lưu, bạn sẽ tạo ra nhiều tinh thể băng hơn ở tầng này, và điều đó gây ra tác động hủy diệt rất lớn đối với tầng ozone.” [1]
Dĩ nhiên, đây không phải là quan điểm đồng thuận trong khoa học khí hậu đương đại. Nhưng chính sự tồn tại của những tiếng nói phản biện như Freeman Dyson cho thấy khoa học không vận hành bằng khẩu hiệu hay niềm tin tuyệt đối, mà bằng tranh luận, phản biện và hoài nghi phương pháp luận.
Tăng một độ C làm mất một phần trăm GDP: Logic sai lầm
“Nếu Trái Đất nóng lên 1°C, Việt Nam có thể mất 1% GDP.” Dù cảnh báo này mang hàm ý tốt, nó lại ẩn chứa nhiều sai lầm logic và lẫn lộn khái niệm kinh tế học, ngay cả khi được trích dẫn (nếu đúng) từ một báo cáo của Ngân hàng Thế giới (NHTG). [2] Việc báo chí trích dẫn từ các định chế quốc tế thường được coi là an toàn, nhưng không phải lúc nào thông tin cũng chính xác.
Sai lầm logic trong con số 1°C = 1% GDP
Thứ nhất, nhiệt độ trung bình của trái đất vẫn tăng, nhưng tăng trưởng GDP toàn cầu vẫn cao hơn nhiều lần. Trong suốt giai đoạn 1990–2023, khi nhiệt độ trung bình tăng khoảng 1°C, GDP thực tế toàn cầu đã tăng hơn 2,5 lần, còn Việt Nam tăng gấp gần 10 lần. Điều này cho thấy cho đến nay, tăng trưởng kinh tế toàn cầu vẫn vượt xa các tổn thất kinh tế trực tiếp được quy cho biến đổi khí hậu; do đó khó có thể giản lược mối quan hệ giữa nhiệt độ và GDP thành một công thức tuyến tính cơ học. Biến đổi khí hậu có thể làm chậm tăng trưởng ở một số ngành hoặc vùng, nhưng không có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy chỉ cần trái đất ấm thêm 1°C thì GDP quốc gia sụt 1%.
Thứ hai, có sự nhầm lẫn giữa “mất 1% GDP” và “mất 1 điểm phần trăm tăng trưởng GDP”. “Mất 1% GDP” chỉ là giảm 1% quy mô nền kinh tế trong một thời điểm nhất định, tương đương khoảng 4-5 tỷ USD ở quy mô Việt Nam hiện nay, một thiệt hại nhỏ, có thể phục hồi nhanh. Còn “mất 1 điểm phần trăm tăng trưởng” nghĩa là tốc độ tăng GDP giảm từ 6% xuống 5%, và hiệu ứng tích lũy của sự suy giảm này trong 10 năm có thể khiến GDP thấp hơn hàng chục phần trăm so với kịch bản bình thường.
Hai khái niệm này khác nhau xa về bản chất, nhưng thường bị đánh đồng trong các bài viết truyền thông, khiến độc giả hiểu sai mức độ rủi ro.
Thứ ba, các mô hình kinh tế – khí hậu cho thấy thiệt hại do nhiệt độ không diễn ra tức thì và không có mối quan hệ tuyến tính kiểu “+1°C = -1% GDP”. Tác động còn phụ thuộc vào năng lực thích ứng, đầu tư công nghệ, năng suất và thể chế. Trong nhiều trường hợp, mức độ tổn thương kinh tế không chỉ phụ thuộc vào khí hậu, mà còn phụ thuộc quyết định vào năng lực thích ứng của thể chế và xã hội.
Do đó, phát biểu “nóng lên 1°C thì mất 1% GDP” nghe có vẻ kịch tính, nhưng không đúng với thực tế kinh tế cũng như các mô hình khoa học hiện nay. Nhiều người không chuyên dễ nhầm giữa “rủi ro tiềm tàng” và “tổn thất thực tế”. Ngay cả những báo cáo khí hậu có độ tin cậy cao nhất đến từ IPCC, cũng chỉ là kịch bản mô hình giả định, không phải dự báo chắc chắn về thiệt hại kinh tế. Điều Việt Nam có thể “mất” không phải là GDP tức thì, mà là cơ hội phát triển dài hạn nếu thể chế, công nghệ và năng lực thích ứng, giảm thiểu không theo kịp.
Việc thay đổi nồng độ khí “nhà kính” tác động chủ yếu ở quy mô toàn cầu và tầng cao khí quyển; còn những hệ quả nóng lên dễ nhận thấy nhất lại đến từ hiệu ứng “đảo nhiệt đô thị”; thứ “nhân tai” được tạo ra bởi chúng ta, ở đây, hôm nay và mai sau. Vì thế, ở trong nhiều bối cảnh, “Nhiệt độ trung bình toàn cầu” là một khái niệm khá vô dụng nếu tách rời khỏi năng lực thích ứng địa phương.
Vĩ thanh: Phê phán diễn giải khí hậu hơn là phủ nhận khí hậu
Trong bài viết này, việc trích dẫn Freeman Dyson không nhằm xây dựng một “thẩm quyền tuyệt đối” để phủ nhận khoa học khí hậu, mà để nhấn mạnh rằng ngay trong nội bộ giới khoa học vẫn tồn tại những tranh luận học thuật nghiêm túc về cách đo lường, mô hình hóa và diễn giải rủi ro khí hậu. Dyson không phải trường hợp cá biệt. Nhiều nhà khoa học khí hậu và vật lý khí quyển có uy tín như Judith Curry hay Richard Lindzen cũng từng đặt câu hỏi về mức độ bất định của các mô hình khí hậu dài hạn, vai trò của phản hồi khí hậu (climate feedback), cũng như xu hướng chính trị hóa các kịch bản khí hậu toàn cầu.
Điều đó không có nghĩa biến đổi khí hậu là giả tạo hay không đáng lo ngại; mà ngược lại, nó nhắc chúng ta rằng khoa học đúng nghĩa luôn tồn tại tranh luận, phản biện và hoài nghi phương pháp luận. Vấn đề nằm ở chỗ: khi khoa học bị giản lược thành khẩu hiệu truyền thông kiểu “+1°C = – 1% GDP”, công chúng rất dễ nhầm lẫn giữa mô hình giả định, xác suất rủi ro và tổn thất kinh tế thực tế.
Có lẽ điều Việt Nam cần quan tâm hơn không chỉ là nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng bao nhiêu độ, mà là khả năng thích ứng của chính mình: chất lượng thể chế, quy hoạch đô thị, năng lực công nghệ, hạ tầng chống chịu và hiệu quả phân bổ nguồn lực. Bởi trong nhiều trường hợp, thứ làm xã hội tổn thương nghiêm trọng nhất không phải khí hậu tự nhiên, mà là sự thiếu chuẩn bị của con người trước những thay đổi đó.
Phạm Việt Anh
Nguồn tham khảo:
[1] Freeman Dyson, Stratospheric cooling vs global warming, 2016.
[2] Báo cáo NHTG: https://www.worldbank.org/vi/country/vietnam/brief/key-highlights-country-climate-and-development-report-for-vietnam
Ghi chú:
1. Freeman Dyson (1923 – 2020) là một trong những nhà vật lý lý thuyết và toán học lỗi lạc của thế kỷ 20, giáo sư huyền thoại tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton (IAS). Ông là kiến trúc sư trưởng hợp nhất lý thuyết Điện động lực học lượng tử (QED); công trình đặt nền móng cho vật lý hiện đại. Được mệnh danh là “nhà tư tưởng tự do không biên giới”, Dyson nổi tiếng với những ý tưởng mang tính tiên tri định hình tương lai nhân loại ngoài vũ trụ, cùng một tư duy hoài nghi khoa học độc lập, luôn khước từ mọi lối mòn tư duy của số đông. Đặc biệt, ông đạt đến đỉnh cao học thuật thế giới mà chưa từng cần đến bằng Tiến sĩ. Ông từng là giáo sư tại Đại học Cornell và Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton.
2.Nếu bạn từng đọc cuốn ESG quan trọng nhưng KHÔNG ĐẶC BIỆT HƠN, có thể bạn sẽ nhớ đến ông qua đoạn “Những cái ly nhiều màu” mà tôi từng giới thiệu (trang 34): “Như nhiều nhà khoa học khí hậu có cùng quan điểm, cố giáo sư Freeman Dyson, một trong những nhà vật lý lỗi lạc từng nghiên cứu về Biến đổi khí hậu hơn 30 năm, cho rằng câu chuyện Biến đổi khí hậu chủ yếu là chính trị, ông nói: “Trong cuốn sách Một chiếc ly nhiều màu, tôi đã công khai về vấn đề nóng lên toàn cầu. Tôi tin rằng nóng lên toàn cầu bị cường điệu quá mức. Đó là một vấn đề thực sự, nhưng không nghiêm trọng như mọi người vẫn nghĩ.”
econowhere 