Vì sao Trái Đất vẫn tiếp tục ấm lên, ngay cả khi đạt net zero vào năm 2050?
Tôi đã nhiều lần đề cập đến vấn đề này; trong cuốn “ESG quan trọng nhưng KHÔNG ĐẶC BIỆT HƠN”, ở các hội thảo, và gần đây nhất là trong webinar với FTU (ĐH Ngoại thương) cuối tháng Ba vừa qua.
Vấn đề không chỉ những bất cập về mặt khoa học, mà còn sự thiếu hợp lực do phân mảnh chính trị, ích kỷ kinh tế và bất bình đẳng xã hội sâu sắc, đang khiến net zero có khả năng trở thành một lý tưởng hão huyền.
Về mặt khoa học thì thứ nhất, Trái Đất, đặc biệt là đại dương, hoạt động như một “bộ tích nhiệt khổng lồ”. Nhiệt do khí nhà kính giữ lại không phân tán ngay mà được hấp thụ và tích lũy dần trong đại dương. Ngay cả khi nồng độ CO₂ không tăng thêm, phần nhiệt đã “cam kết” vẫn tiếp tục lan tỏa trong hệ thống. Đây là hệ quả trực tiếp của Climate inertia; tức là hệ thống khí hậu phản ứng chậm với các thay đổi cưỡng bức, khiến nhiệt độ tiếp tục điều chỉnh ngay cả khi nguyên nhân ban đầu đã dừng.
Thứ hai, CO₂ không biến mất khi đạt net zero; nó chỉ ngừng tăng thêm. Một phần đáng kể CO₂ tồn tại trong khí quyển trong thời gian rất dài, từ hàng trăm đến hàng nghìn năm. Do đó, hiệu ứng giữ nhiệt vẫn tiếp diễn. Đây là hệ quả của Carbon cycle; trong đó các cơ chế hấp thụ tự nhiên như đại dương và sinh quyển vận hành với tốc độ chậm hơn nhiều so với tốc độ phát thải nhân tạo.
Thứ ba, Trái Đất hiện vẫn đang trong trạng thái mất cân bằng năng lượng. Lượng năng lượng hấp thụ từ Mặt Trời lớn hơn lượng phát xạ trở lại không gian. Chừng nào trạng thái này còn tồn tại, nhiệt độ trung bình toàn cầu sẽ tiếp tục tăng cho đến khi đạt một điểm cân bằng mới. Đây chính là vấn đề của Earth’s energy imbalance.
Tuy nhiên, vấn đề không dừng lại ở các giới hạn vật lý. Một thách thức lớn hơn nằm ở cấu trúc hệ thống toàn cầu: sự phân mảnh chính trị, chủ nghĩa vị kỷ kinh tế, và bất bình đẳng xã hội sâu sắc đang làm suy yếu khả năng hợp lực, khiến net zero trở thành một mục tiêu mang tính biểu tượng hơn là khả thi trong thực tiễn.
Nếu kẻ thù biến đổi khí hậu là đói nghèo, thì mục tiêu hàng đầu là loại bỏ nó. Lập luận “biến đổi khí hậu đối lập với phát triển” vì thế cần được nhìn nhận thận trọng. Nhưng nhân loại sẽ không bao giờ thoát nghèo nếu thiếu nhiên liệu hóa thạch.
Điều đáng suy ngẫm là về một nghịch lý rằng A.I (trí tuệ giả thay) đang thúc đẩy một “Next-zero” do nhu cầu năng lượng khổng lồ thay vì mục tiêu “Net-zero” như cam kết. Đằng sau lớp vỏ bọc công nghệ là một chiến lược củng cố quyền lực, nơi sự bất đối xứng về kỹ thuật số được sử dụng để nới rộng khoảng cách giàu nghèo và duy trì trật tự thống trị toàn cầu.
Phạm Việt Anh
econowhere 