ESG, về bản chất, là một cơ chế quyền lực chuẩn mực xuyên quốc gia, tái cấu trúc phân bổ nguồn lực dưới danh nghĩa “bền vững”.
Xét về gốc rễ, ESG được Phil Gramm và Terrence Keeley diễn giải như một sự quay trở lại thời kỳ tiền Thời kỳ Khai sáng, nơi một tầng lớp tinh hoa tự chọn sử dụng các phương tiện phi dân chủ để tái phân phối giá trị từ người lao động sang các nhóm kiểm soát chuẩn mực (Gramm and Keeley 2024). Diễn giải này có thể được mở rộng như một phê phán về sự dịch chuyển quyền lực trong chủ nghĩa tư bản đương đại. Theo đó, ESG không chỉ là một bộ tiêu chuẩn đạo đức, mà là một cơ chế quản trị chuẩn mực xuyên quốc gia, trong đó các định chế tài chính và tổ chức trung gian nắm quyền định nghĩa “bền vững”, qua đó ảnh hưởng đến phân bổ vốn, cơ hội thị trường và cấu trúc cạnh tranh. Hệ quả là vai trò của các thiết chế dân chủ truyền thống có thể bị suy giảm, nhường chỗ cho một dạng quyền lực mềm nhưng có tính ràng buộc cao.
Khi mở rộng ra phạm vi toàn cầu, ESG có thể mang đặc điểm của Chủ nghĩa thực dân mới, khi các tiêu chuẩn được thiết kế chủ yếu bởi các nền kinh tế phát triển lại trở thành điều kiện tiếp cận vốn và thị trường đối với các quốc gia đang phát triển. Chi phí tuân thủ vì thế gia tăng ở “ngoại vi”, trong khi quyền định nghĩa giá trị vẫn tập trung ở “trung tâm”. Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi di sản Khai sáng đề cao tự do và lý tính, thì ESG trong một số thực hành lại có xu hướng tái tạo cấu trúc quyền lực tập trung thông qua các chuẩn mực mang tính áp đặt.
Tuy nhiên, lập luận này, dù giàu sức thuyết phục tu từ, vẫn thiếu nền tảng thực chứng. Nghiên cứu tổng hợp cho thấy ESG có thể cải thiện hiệu quả tài chính và quản trị rủi ro (Friede, Busch, and Bassen 2015). Vấn đề do đó không nằm ở việc chấp nhận hay bác bỏ ESG, mà ở cách tiếp cận. Dưới góc nhìn “cân bằng động”, ESG không nên được hiểu như một trạng thái chuẩn mực tĩnh, mà là một quá trình điều chỉnh liên tục giữa mục tiêu kinh tế, môi trường và xã hội trong bối cảnh bất định (Pham 2025). Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phát triển các năng lực động và thực hành quản trị thích ứng, cho phép học hỏi, tái cấu hình và điều chỉnh chiến lược theo thời gian (Teece 2007).
Ở cấp độ toàn cầu, những bất cân xứng vẫn hiện hữu. Các cơ chế như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon của Liên minh châu Âu có thể tạo ra gánh nặng chuyển đổi không cân xứng cho các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt tại Châu Phi. Điều này đặt ra yêu cầu về một mô hình quản trị thích ứng ở cấp hệ thống, trong đó các chuẩn mực cần được thiết kế linh hoạt theo bối cảnh, đi kèm với hỗ trợ tài chính, chuyển giao công nghệ và chia sẻ trách nhiệm lịch sử (Branger and Quirion 2014). Từ góc nhìn này, công bằng không phải là trạng thái tĩnh mà là một quá trình cân bằng động giữa hiệu quả và công lý; tương lai của ESG vì thế phụ thuộc vào khả năng tiến hóa thành một hệ thống quản trị mở, có năng lực học hỏi và thích ứng, thay vì một cấu trúc chuẩn mực đóng.
ESG, về bản chất, là một cơ chế quản trị chuẩn mực xuyên quốc gia nhằm tái cấu trúc phân bổ nguồn lực và quyền lực thông qua các tiêu chuẩn “bền vững”, với kết quả phụ thuộc vào cách nó được thiết kế và vận hành giữa hai cực: áp đặt quyền lực hay thích ứng cân bằng.
Phạm Việt Anh
References
Branger, Frédéric, and Philippe Quirion. 2014. “Would Border Carbon Adjustments Prevent Carbon Leakage and Heavy Industry Competitiveness Loss? Insights from a Meta-Analysis of Recent Economic Studies.” Ecological Economics 99: 29–39. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2013.12.010
Friede, Gunnar, Timo Busch, and Alexander Bassen. 2015. “ESG and Financial Performance: Aggregated Evidence from More than 2000 Empirical Studies.” Journal of Sustainable Finance & Investment 5 (4): 210–233. https://doi.org/10.1080/20430795.2015.1118917
Gramm, Phil, and Terrence Keeley. 2024. Ending ESG and Restoring the Economic Enlightenment. Washington, DC: AEI Press.
Teece, David J. 2007. “Explicating Dynamic Capabilities: The Nature and Microfoundations of (Sustainable) Enterprise Performance.” Strategic Management Journal 28 (13): 1319–1350. https://doi.org/10.1002/smj.640
Phạm, Việt Anh. 2025. ESG quan trọng nhưng KHÔNG ĐẶC BIỆT HƠN. TP. Hồ Chí Minh: Nhà xuất bản Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh; AnBooks and Vietsuccess.
econowhere 