Sung túc hay bình đẳng: Từ Voltaire, Rousseau đến thời đại AI

Một trong những tranh luận triết học quan trọng nhất của thời Khai sáng xoay quanh một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng vẫn còn nguyên tính thời sự: sự tiến bộ vật chất có làm cho con người hạnh phúc và đạo đức hơn hay không.

Hai đại diện tiêu biểu của cuộc tranh luận này là Voltaire và Jean‑Jacques Rousseau. Một bên nhìn thấy trong sự sung túc vật chất nền tảng của văn minh; bên kia cảnh báo rằng chính sự sung túc ấy có thể làm xói mòn tự do và đạo đức. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo và tự động hóa ngày nay, cuộc tranh luận đó không những chưa kết thúc mà còn trở nên sâu sắc hơn.

Voltaire xuất phát từ một trực giác lạc quan về xã hội thương mại. Trong mắt ông, sự phát triển của khoa học, nghệ thuật, thương mại và công nghệ đã giải phóng con người khỏi những giới hạn khắc nghiệt của đời sống lạc hậu. Những gì từng bị lên án như “xa xỉ” thực chất chỉ phản ánh mức sống cao hơn của xã hội. Nhiều thứ từng bị coi là xa hoa trong quá khứ sau này trở thành nhu cầu bình thường; sự mở rộng tiêu dùng vì thế không phải là dấu hiệu suy đồi mà là biểu hiện của tiến bộ. Nhiều nhà tư tưởng đương đại về tiến bộ xã hội nhấn mạnh rằng sự mở rộng thịnh vượng vật chất trong vài thế kỷ qua đã kéo theo những cải thiện sâu sắc về tuổi thọ, giáo dục, quyền con người và mức sống.[1, 2] Khi thương mại phát triển và của cải gia tăng, con người có thêm thời gian nhàn rỗi để theo đuổi tri thức, nghệ thuật và khoa học. Từ góc nhìn đó, sự sung túc vật chất không phải là kẻ thù của văn minh; nó chính là điều kiện vật chất cho văn minh.

Trái lại, Rousseau nghi ngờ sâu sắc niềm tin này. Ông cho rằng tiến bộ trong khoa học và nghệ thuật không tự động kéo theo tiến bộ đạo đức. Ngược lại, chúng có thể tạo ra những nhu cầu giả tạo khiến con người ngày càng phụ thuộc vào sự đánh giá của người khác. Khi đời sống xã hội trở nên phức tạp hơn, con người bắt đầu so sánh mình với người khác, tìm kiếm sự công nhận và vị thế. Chính tâm lý này làm nảy sinh bất bình đẳng và cạnh tranh địa vị. Quan điểm hoài nghi của Rousseau đối với chủ nghĩa hiện đại, xuất phát từ những căng thẳng dai dẳng giữa quyền sở hữu tư nhân và tự do cộng đồng, tương ứng với sự thận trọng của ông về việc các cá nhân trở thành những “nô lệ hạnh phúc” trong xã hội đương thời:[3] bề ngoài hưởng thụ tiện nghi nhưng bên trong mất dần quyền tự chủ.

“Người đầu tiên rào một mảnh đất và nói ‘đây là của tôi’, rồi tìm được những người đủ ngây thơ để tin điều đó – chính người ấy là người sáng lập xã hội dân sự.”[4] Đi xa hơn, Jean-Jacques Rousseau cho rằng sự thiết lập sở hữu tư nhân, đặc biệt là sở hữu đất đai, đánh dấu một bước ngoặt lịch sử dẫn tới sự hình thành bất bình đẳng xã hội và các thiết chế chính trị nhằm bảo vệ nó. Khi tài sản trở thành nền tảng của địa vị xã hội, khoảng cách giữa người giàu và người nghèo bắt đầu định hình cấu trúc của đời sống xã hội. Lập luận này về sau trở thành một trong những tiền đề trí tuệ quan trọng của truyền thống phê phán xã hội trong thế kỷ XIX. Dù Karl Marx xây dựng một hệ thống lý luận kinh tế và lịch sử phức tạp hơn nhiều, trực giác của Rousseau về mối liên hệ giữa sở hữu, bất bình đẳng và sự tha hóa xã hội đã gợi mở những phân tích sau này về sự phân tầng giai cấp trong xã hội tư bản.

Những trực giác đó đặc biệt rõ khi nhìn vào hiện tượng tiêu dùng phô trương trong xã hội hiện đại. Khi sự giàu có trở thành thước đo địa vị xã hội, việc tiêu dùng không còn chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất mà còn để thể hiện bản thân và khẳng định vị trí trong trật tự xã hội. Hiện tượng này được Thorstein Veblen mô tả bằng khái niệm “tiêu dùng phô trương” (conspicuous consumption), tức tiêu dùng nhằm phô bày địa vị xã hội hơn là chỉ thỏa mãn nhu cầu vật chất.[6] Nhiều người tìm kiếm sự công nhận thông qua những biểu tượng tiêu dùng; từ hàng hiệu đến lối sống xa hoa. Tuy nhiên, động lực sâu xa của hành vi này thường bắt nguồn từ chính bất bình đẳng. Khi khoảng cách giàu nghèo lớn và địa vị xã hội được đánh giá qua biểu tượng vật chất, cá nhân có xu hướng sử dụng tiêu dùng như một công cụ cạnh tranh biểu tượng.

Vấn đề nằm ở chỗ cơ chế này mang tính tự củng cố. Bất bình đẳng ban đầu tạo ra nhu cầu khẳng định địa vị thông qua tiêu dùng; nhưng chính tiêu dùng phô trương lại làm nổi bật và tái sản xuất các ranh giới giai cấp.[5] Những biểu tượng xa xỉ trở thành dấu hiệu nhận diện của tầng lớp; đồng thời chúng cũng tạo ra áp lực xã hội khiến các nhóm khác phải chạy theo chuẩn mực tiêu dùng mà họ khó có thể đạt tới. Kết quả là một vòng lặp hình thành: bất bình đẳng kích thích tiêu dùng phô trương, còn tiêu dùng phô trương lại củng cố cấu trúc bất bình đẳng.

Trong bối cảnh kinh tế kỹ thuật số và mạng xã hội, vòng lặp này còn được khuếch đại. Các nền tảng truyền thông biến đời sống cá nhân thành một không gian trình diễn liên tục, nơi thành công và tiêu dùng được trưng bày trước công chúng. Hình ảnh của sự giàu có và lối sống xa hoa lan truyền nhanh chóng, tạo ra những chuẩn mực mới về thành công xã hội. Điều này làm gia tăng áp lực cạnh tranh địa vị mà Rousseau từng cảnh báo từ thế kỷ XVIII, nhưng ở quy mô rộng hơn nhiều.

Song song với đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đang tái cấu trúc thế giới lao động. Quá trình chuyên môn hóa ngày càng sâu khiến nhiều người chỉ thực hiện những nhiệm vụ nhỏ trong hệ thống sản xuất phức tạp. Marx mô tả hiện tượng này như một dạng tha hóa: người lao động mất dần quyền kiểm soát sản phẩm lao động và không còn nhận ra bản thân trong công việc. Khi thuật toán và máy móc thay thế ngày càng nhiều chức năng trí tuệ, nguy cơ đó càng trở nên rõ rệt. Xã hội có thể trở nên sung túc hơn về vật chất, nhưng đồng thời nhiều cá nhân lại cảm thấy mất đi ý nghĩa và vị trí của mình trong hệ thống kinh tế.

Từ góc nhìn lạc quan của truyền thống Voltaire, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa có thể mở rộng không gian tự do của con người bằng cách giảm bớt những công việc nặng nhọc và lặp lại. Nhưng từ góc nhìn phê phán của Rousseau và Marx, tiến trình đó cũng có thể làm sâu sắc thêm bất bình đẳng và cảm giác bị gạt ra bên lề của một bộ phận xã hội. Chính trong khoảng căng thẳng này, câu hỏi cổ điển về sự sung túc và sự bình đẳng lại trở nên cấp thiết.

Vì vậy, vấn đề không phải là lựa chọn giữa tăng trưởng và công bằng. Thách thức thực sự của xã hội hiện đại là tìm ra những thiết chế có thể biến tiến bộ công nghệ và sự sung túc kinh tế thành nguồn lực củng cố sự gắn kết xã hội, thay vì làm sâu sắc thêm phân tầng giai cấp. Nếu căng thẳng này không được giải quyết, sự sung túc vật chất mà Voltaire ca ngợi vẫn tiếp tục đồng hành với những dạng bất bình đẳng và tha hóa mà Jean-Jacques Rousseau và Karl Marx đã cảnh báo từ nhiều thế kỷ trước.

Phạm Việt Anh

Nguồn tham khảo

[1] Muller, Jerry Z. 2008. Thinking About Capitalism: Course Guidebook. USA: The Great Courses. Copyright © The Teaching Company.

[2] Easterlin, Richard A. “The Worldwide Standard of Living since 1800.” Journal of Economic Perspectives 14, no. 1 (2000): 7–26. https://doi.org/10.1257/JEP.14.1.7

[3] Peled, Yoav. “Rousseau’s Inhibited Radicalism: An Analysis of His Political Thought in Light of His Economic Ideas.” American Political Science Review 74, no. 4 (1980): 1034–1045. https://doi.org/10.2307/1954322

[4] Rousseau, Jean-Jacques. A Discourse upon the Origin and Foundation of the Inequality among Mankind. 1755. Internet Modern History Sourcebook. Edited by Paul Halsall. Fordham University. Accessed March 6, 2026. https://sourcebooks.fordham.edu/mod/Rousseau-inequality2.asp

[5] Velandia-Morales, Andrea, Rosa Rodríguez-Bailón, and Rocío Martínez. “Economic Inequality Increases the Preference for Status Consumption.” Frontiers in Psychology 12 (2022): 809101. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.809101

[6] Veblen, Thorstein. The Theory of the Leisure Class. Oxford: Oxford University Press, 2007. (originally published 1899).