Kinh nghiệm đáng trân trọng, nhưng không phải để tôn thờ

Trong không hiếm lớp học quản trị hiện nay, và thậm chí trên một số gameshow, kinh nghiệm cá nhân đang được nâng lên thành một dạng thẩm quyền không cần kiểm chứng. Người học được yêu cầu tin vào câu chuyện thành công của người đi trước, thay vì được khuyến khích đặt câu hỏi, so sánh bối cảnh và kiểm tra tính hiệu lực của tri thức. Khi kinh nghiệm được tôn thờ như chân lý, giáo dục quản trị dần trượt khỏi mục tiêu cốt lõi của mình: đào tạo năng lực tư duy, chứ không phải truyền bá niềm tin.

Trong lĩnh vực quản trị, có thể tạm phân biệt ba dạng lời khuyên chủ yếu: lời khuyên dựa trên bằng chứng khoa học, lời khuyên dựa trên kinh nghiệm, và lời khuyên dựa trên sách vở hay lý thuyết; tương ứng với science-based advice, experience-based advice và theory-based advice.

Lời khuyên dựa trên bằng chứng khoa học có tính khái quát cao; thường được hình thành từ các nghiên cứu đã qua bình duyệt học thuật; vì vậy có khả năng áp dụng cho nhiều đối tượng và bối cảnh khác nhau, với điều kiện người sử dụng hiểu rõ giới hạn của nó. Ngược lại, lời khuyên dựa trên kinh nghiệm chỉ phù hợp với một số trường hợp nhất định, do gắn chặt với bối cảnh, thời điểm và điều kiện cụ thể. Lời khuyên dựa trên sách vở hay lý thuyết, nếu không được cập nhật và kiểm chứng trong thực tiễn, thì luôn tiềm ẩn nguy cơ hết hạn sử dụng.

Tri thức dựa trên kinh nghiệm có thể giúp một cá nhân đạt được thành công; hoặc tối thiểu, tránh được thất bại; thông qua việc học từ trải nghiệm của người khác trong một lĩnh vực và hoàn cảnh nhất định. Tuy nhiên, giá trị của loại tri thức này phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng và mức độ phù hợp của kinh nghiệm được chia sẻ, chứ không nằm ở vị thế xã hội hay hào quang thành công của người kể tại thời điểm chia sẻ. Bài học từ thất bại của một cựu triệu phú có thể mang giá trị cảnh báo sâu sắc; trong khi đó, những bài học thành công hình thành trong một bối cảnh thị trường cũ thường nhanh chóng mất ý nghĩa nếu được áp dụng một cách máy móc vào bối cảnh của nền kinh tế AI đầy bất định.

Vấn đề nảy sinh khi, trong giáo dục chính thống, loại lời khuyên dựa trên kinh nghiệm bị lạm dụng. “Kinh nghiệm” hay “thực chiến” đang trở thành những cụm từ được lạm dụng tiếp thị bởi các chương trình đào tạo ngắn hạn, nhằm che đậy sự thiếu hụt về nền tảng lý thuyết và tính khoa học. Thực tế là không thể lấy kinh nghiệm cá nhân làm phương pháp sư phạm chuẩn; cũng không thể lệ thuộc vào những lý thuyết đã lỗi thời; và càng không nên đặt niềm tin tuyệt đối vào tri thức khoa học như một chân lý bất biến.

Tôi từng chứng kiến một lớp học, nơi giảng viên áp đặt những quan điểm cá nhân mang tính bảo thủ, khiến người học e ngại việc đặt câu hỏi. Không gian thảo luận vì thế bị đóng băng; và năng lực tư duy phản biện, vốn là mục tiêu cốt lõi của giáo dục bậc cao, dần bị kìm hãm.

Đáng chú ý, hiện tượng này thường xuất hiện khi các quan điểm thực dụng trong kinh doanh, đặc biệt đến từ một số cá nhân có chút thành công, và thường được tôn vinh quá mức nhằm mục đích chiêu sinh. “Thực chiến” được đề cao như một chuẩn mực tối thượng, trong khi giáo dục hàn lâm bị xem nhẹ, thậm chí bị phủ nhận. Điều nghịch lý là chính những lý thuyết quản lý có giá trị nhất lại được hình thành từ các điển cứu thực nghiệm khoa học; nơi kinh nghiệm được kiểm chứng, so sánh và khái quát hóa; thay vì được tôn vinh như chân lý rút ra từ những trải nghiệm cá nhân đơn lẻ.

Hiện tượng này phản ánh sự nhầm lẫn nghiêm trọng giữa ba dạng lời khuyên trong quản lý và kinh doanh. Khi lời khuyên dựa trên kinh nghiệm bị đẩy lên vị trí thống trị trong không gian giáo dục, nó không chỉ làm nghèo nàn tranh luận học thuật, mà còn tạo ra một môi trường học tập mang tính áp đặt; nơi người học được yêu cầu tin vào trải nghiệm của người đi trước, thay vì được khuyến khích đặt câu hỏi, kiểm chứng và phản biện.

Trong khi đó, lời khuyên dựa trên bằng chứng khoa học, dù không phải lúc nào cũng hoàn hảo, lại cung cấp nền tảng khái quát cần thiết để người học hiểu được các quy luật, giới hạn và điều kiện áp dụng của tri thức quản lý. Ngược lại, lời khuyên dựa trên kinh nghiệm chỉ thực sự có giá trị khi được đặt đúng vị trí; như một trường hợp minh họa, một dữ liệu bổ trợ; chứ không phải là phương pháp sư phạm chuẩn. Việc đảo ngược trật tự này, tôn vinh kinh nghiệm cá nhân và xem nhẹ khoa học, chính là nguyên nhân khiến giáo dục quản lý dễ trượt sang huấn luyện niềm tin, thay vì đào tạo tư duy.

Bởi vậy, vấn đề không nằm ở việc lựa chọn giữa “thực chiến” hay “hàn lâm”, mà ở cách phối trộn chúng. Nghệ thuật của giáo dục và đào tạo không nằm ở sự cân bằng cơ học giữa các dạng tri thức, mà ở việc xác lập tỉ lệ phối trộn phù hợp với mục tiêu giáo dục, bối cảnh xã hội và năng lực tư duy phản biện của người học.

Phạm Việt Anh