Bình quân hay số trung bình là một khái niệm dễ gây hiểu lầm; hoặc, trong nhiều trường hợp, chỉ có giá trị mô tả rất hạn chế. Ví dụ quen thuộc là GDP bình quân đầu người; một người ăn trọn một con gà, người còn lại chỉ đứng nhìn; tính bình quân thì mỗi người ăn nửa con gà, nhưng thực tế xã hội hoàn toàn khác.
Tương tự, nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu (Global mean surface temperature) chắc chắn sẽ tiếp tục tăng, ngay cả khi thế giới đạt được net-zero vào cuối thế kỷ này; do tính bền vững của CO₂ tích lũy trong khí quyển và quá trình đô thị hóa ngày càng gia tăng như một động lực thoát nghèo và phát triển tất yếu. Vấn đề không chỉ là Trái đất ấm lên bao nhiêu độ, mà là khi Trái đất ấm lên, những khu vực nào được hưởng lợi, những khu vực nào gánh chịu rủi ro, và ai đang “ăn trọn con gà” khí hậu của thế giới.
Trong bối cảnh đó, khái niệm “nhiệt độ trung bình toàn cầu” trở thành một chỉ số trung tâm (được chính trị hoá và trục lợi) nhưng không đại diện; hữu ích cho mô hình hóa vĩ mô, nhưng gần như vô dụng nếu dùng để hiểu tác động xã hội, sinh thái và bất bình đẳng khí hậu trong thế giới thực.
Điều cần làm rõ: “Recorded history” theo hình dưới là lịch sử nào?
(1) Lịch sử loài người kéo dài hơn một trăm nghìn năm;
(2) Lịch sử khí hậu tính bằng hàng triệu năm;
(3) Còn giai đoạn lịch sử thường được dùng làm cơ sở cho các tuyên bố “nóng nhất từng được ghi nhận” chủ yếu chỉ xoay quanh khoảng 1800–2025; tức giai đoạn đạt đỉnh của chủ nghĩa thực dân cổ điển, công nghiệp hóa và các cấu trúc quyền lực toàn cầu bất đối xứng vẫn còn tiếp tục đến ngày nay.
Cuối cùng, cách các báo cáo khí hậu được viện dẫn phản ánh không chỉ năng lực phân tích, mà còn cả mức độ thấu cảm và động cơ quyền lực của những người sử dụng chúng.
Phạm Việt Anh
econowhere 