Tháng Một, với nhiều người, có lẽ chỉ đơn thuần là tháng của năm mới. Nhưng với tôi, tháng này mang ý nghĩa đặc biệt hơn đôi chút; ngoài sinh nhật của con gái, đây cũng là dịp kỷ niệm tròn một năm kể từ ngày cuốn sách phản biện toàn diện về ESG được phát hành ra công chúng.
Đây là tác phẩm đầu tiên trong lĩnh vực này do một tác giả trong nước thực hiện, được viết bởi con người chứ không phải AI, mang tính tiên phong cả về phương diện học thuật lẫn thực tiễn; vì vậy, chắc chắn không tránh khỏi những sai sót và cũng có thể gây ra tranh cãi.
Sau cuốn sách, như quý vị đã biết, lễ Giáng sinh hằng năm cũng trở thành ngày kỷ niệm chính thức Econowhere được giới thiệu đến công chúng.
Nhân đây, tôi cũng xin chia sẻ một điều. Việc đặt lại những câu hỏi căn bản về tính bền vững đích thực, cũng như mối quan hệ giữa ESG và phát triển bền vững, chưa bao giờ là một lựa chọn an toàn trong bối cảnh học thuật và quản trị; không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Với tôi, đó là lựa chọn không thể khác, dù cũng phải trả giá ít nhiều. Bởi cách tiếp cận này thách thức những khuôn khổ đang được chấp nhận rộng rãi, đồng thời chạm tới các lợi ích biểu tượng đã được thiết chế hóa qua thời gian.
Cũng vì vậy, khi cuốn sách được phát hành cách đây đúng một năm, không ít người cho rằng đây không chỉ là cuốn sách đầu tiên tại Việt Nam về chủ đề này, mà còn là một công trình “dũng cảm”. Thực tiễn triển khai ESG trên thế giới sau đó cho thấy, những giới hạn nội tại của khung khổ này sớm bộc lộ, theo cách mà diễn ngôn khó có thể che đậy lâu dài.
ESG vì thế ngày càng trở thành đối tượng bị truy vấn; trong nhiều bối cảnh, nó đang được điều chỉnh, thu hẹp, thậm chí bị thay thế bởi chính những tổ chức từng thúc đẩy mạnh mẽ nhất; đúng như những phân tích và dự báo đã được nêu trong cuốn sách.
Vấn đề đặt ra là, vì sao những biểu hiện thiếu chính trực diễn ra nhãn tiền mà vẫn hiếm khi kéo theo sự truy vấn nghiêm túc về đạo đức hay liêm chính. Câu trả lời, suy cho cùng, không quá phức tạp. Xét trên phương diện lý thuyết, trong bốn tầng thứ bậc của phát triển bền vững, ESG là tầng giản lược nhất; thấp nhất; đồng thời cũng là tầng dễ bị lạm dụng cho mục đích tẩy xanh nhất.
Ngày nay, hầu như không có doanh nghiệp hay tổ chức nào lại không sở hữu một tuyên ngôn về phát triển bền vững hoặc ESG. Nhiều đơn vị trong nước lẫn quốc tế từng nhận hàng loạt giải thưởng và chứng chỉ được xem là danh giá; cho đến khi đối diện với án phạt, phá sản, hoặc bị khởi tố.
Một điều ít được chú ý là, ngay từ ban đầu, các tổ chức sáng lập và thúc đẩy khung khổ ESG đã chủ động loại bỏ khái niệm “tính bền vững” khỏi diễn ngôn chính thức; qua đó định vị ESG chủ yếu như một bộ công cụ quản trị rủi ro và quản trị tăng trưởng, hơn là một hệ hình chuyển đổi bền vững đúng nghĩa. Cũng chính các định chế tài chính này, trong thời gian gần đây, đã lần lượt rút khỏi hoặc làm suy yếu các liên minh Net Zero mà họ từng tham gia và cổ xúy.
Trong bối cảnh đó, khi sử dụng ESG trong phát biểu hay trong hoạch định chính sách, cần tránh việc gán ghép hoặc lạm dụng khái niệm “tính bền vững” theo cách gây bất công cho các doanh nghiệp xã hội và những tổ chức thực hành bền vững một cách thực tâm.
Sau tất cả, chỉ khi nhận diện và hiểu đúng tầng thứ tư, bậc cao nhất của phát triển bền vững, mới có thể tiếp cận và triển khai triết lý “cân bằng động” một cách nhất quán; khi đó, sự hoài nghi sẽ không còn chi phối từng bước đi.
Xin trân trọng cảm ơn sự ủng hộ của quý độc giả trong suốt thời gian qua. Mong tiếp tục nhận được sự đồng hành của quý vị cùng Econowhere trong những bài viết sắp tới.
Trân trọng,
Phạm Việt Anh
econowhere 