Nếu tri thức của chúng ta là một hòn đảo, thì sự hiểu biết về thế giới là cả đại dương.
Tháng trước, bài nghiên cứu mới của tôi đã vượt qua vòng (screening) và được đưa vào quy trình bình duyệt (peer review). Lần này, chủ đề là phản biện normal science (khoa học chuẩn theo nghĩa của Kuhn), vốn đang chiếm ưu thế trong khoa học chủ lưu hiện nay. Nhanh thì tuần tới, hoặc đầu tháng sau sẽ có phản hồi; kết quả nhẹ thì vài lời “trách yêu” rồi đi tiếp, nặng thì phê phán hung bạo, thậm chí bị trả về nguyên quán, cũng là chuyện thường.
Dù vậy, với tôi, xuất bản học thuật chủ yếu là một hoạt động rèn luyện năng lực nghiên cứu; nó vẫn mang tính “khoa học hình thức”. Trong lĩnh vực kinh tế và quản lý, khoảng cách từ công bố nghiên cứu, ý tưởng và thực chứng, đến việc tạo ra giá trị kinh tế và tác động xã hội là vô cùng lớn.
Hơn nữa, với tư cách một chuyên gia thực hành độc lập, tôi nghiên cứu không nhằm thành tích hay thăng tiến học thuật, mà để lưu dấu vân học thuật trước, rồi sau này có thể chia sẻ với công chúng. Chỉ số H-index có thể phản ánh mức độ thành công của một nhà nghiên cứu trong hệ thống xuất bản, qua đó hỗ trợ sự nghiệp hàn lâm; tuy nhiên, nó không phải là thước đo trực tiếp của giá trị khoa học, và càng không thể khẳng định khả năng đứng vững của kết quả nghiên cứu trước kiểm chứng độc lập và tái lập.
Như hình minh họa trên, tôi cho rằng nhận định này là xác đáng. Đóng góp của tuyệt đại đa số nghiên cứu chỉ chiếm một phần rất nhỏ so với khối tri thức ngoài hàn lâm. Nói cách khác, nếu tri thức của chúng ta là một hòn đảo, thì sự hiểu biết về thế giới vẫn là cả một đại dương.
Đồng thời, hình ảnh ấy cũng hàm ý rằng mọi nỗ lực nghiên cứu, đôi khi kéo dài suốt năm năm hay hơn thế nữa, rốt cuộc chỉ tạo ra một điểm chấm rất nhỏ; không phải để khẳng định sự hiểu biết đã hoàn tất, mà để lần đầu tiên chạm tới ranh giới của cái mình chưa biết, và vượt ra ngoài giới hạn nhận thức vốn có của chính bản thân.
Vì thế, một trong những giá trị quan trọng của chương trình PhD là giúp người học trở nên khiêm tốn hơn trong nhận thức, đồng thời hình thành thái độ sống và cách hành xử khoa học có trách nhiệm hơn.
Ngày 9 tháng 1, 2026
econowhere 