Vô chính phủ

Quyền phủ quyết: Nghịch lý dân chủ nhưng cần thiết cho hòa bình lớn.

Trong một hệ thống quốc tế vô chính phủ, chính trị quốc tế không vận hành bằng thiện chí, mà bằng lý trí khắc nghiệt và lợi ích quốc gia. Hiểu sai điều này thường dẫn đến những kỳ vọng đạo đức vượt quá khả năng của các thể chế toàn cầu.

“Thống nhất trong đa dạng” là khẩu hiệu của Liên minh châu Âu (EU). Theo tôi, cho đến thời điểm hiện tại, đây là mô hình thể chế chính trị hiện đại và văn minh nhất; tính đa dạng của EU không giống tính quy mô dân chủ của Ấn Độ; không đặt trên một nền dân chủ quốc nội mang tính bối cảnh và khó phổ quát như Hoa Kỳ; cũng không nuôi dưỡng những kỳ vọng về một “quyền năng” quốc tế như cách nhiều người thường gán cho Liên Hiệp Quốc (LHQ).

Về LHQ, mục đích tối thượng của tổ chức này không phải là xây dựng một nền dân chủ toàn cầu, mà là ngăn ngừa chiến tranh; đặc biệt là chiến tranh hạt nhân giữa các cường quốc. Điểm cốt lõi này thường không được một bộ phận công chúng nhận thức đầy đủ, dẫn đến những phê phán cảm tính và lệch trọng tâm.

LHQ không vận hành như một chính quyền tối cao, mà là một cơ chế quản lý xung đột trong một hệ thống quốc tế vô chính phủ; nơi việc thực thi luật lệ phụ thuộc vào sự đồng thuận, hoặc ít nhất là sự chấp nhận của các cường quốc. Thiết kế này phản ánh bối cảnh hậu Thế chiến II, khi các nước thắng trận, đặc biệt là Hoa Kỳ và Liên Xô, chỉ sẵn sàng tham gia một thể chế quốc tế nếu lợi ích sống còn của họ không bị đe dọa.

Trong ngoại giao đa phương, cơ chế quyết định theo đa số thuần túy có thể tạo ra rủi ro nghiêm trọng; đặc biệt khi một quốc gia bị đặt vào thế “bị đánh hội đồng”. Trường hợp Việt Nam can thiệp quân sự lật đổ chế độ Pol Pot là một minh chứng điển hình. Mặc dù gần như bị cô lập về mặt ngoại giao, nhờ quyền phủ quyết của Liên Xô trong Hội đồng Bảo an (HĐBA), Việt Nam không bị LHQ trừng phạt trực tiếp.

Chính vì vậy, quyền phủ quyết trong HĐBA, dù mang dáng dấp của một nghịch lý dân chủ, lại là điều kiện cần cho hiệu quả thể chế. Hedley Bull từng lập luận rằng trật tự quốc tế không dựa trên một chính quyền tối cao, mà trên sự đồng thuận tối thiểu giữa các cường quốc về những quy tắc duy trì ổn định. Quyền phủ quyết giúp ngăn chặn kịch bản tồi tệ nhất; khi một cường quốc bị buộc phải tuân theo những quyết định đi ngược lại lợi ích căn bản của mình, phản ứng có thể không phải là tuân thủ, mà là phớt lờ, rút lui, hoặc phá vỡ toàn bộ thể chế.

Do đó, cần hiểu đúng rằng HĐBA được thiết kế như một diễn đàn điều phối quyền lực, chứ không phải một nghị viện toàn cầu. Cách LHQ vận hành phản ánh sự thỏa hiệp giữa lý tưởng và thực tế; trong đó, ổn định được ưu tiên hơn công bằng thủ tục. Việc mô tả Liên Hiệp Quốc như một “cơ quan đạo đức toàn năng” bị vô hiệu hóa bởi vài nước độc tài là một cách hiểu sai bản chất. LHQ không được thiết kế để làm cảnh sát đạo đức toàn cầu, mà là một cơ chế cân bằng quyền lực nhằm ngăn chặn xung đột giữa các cường quốc. Quyền phủ quyết, dù thường bị xem là thất bại đạo đức, lại chính là điều kiện tồn tại của trật tự quốc tế hậu Thế chiến II.

Một ngộ nhận phổ biến khác là cho rằng việc không áp dụng nguyên tắc đa số trong Hội đồng Bảo an là sự phản bội các giá trị quốc tế. Trên thực tế, đó là sự thừa nhận rằng trật tự quốc tế chỉ có thể tồn tại khi các cường quốc chấp nhận nó. Dù vậy, quyền phủ quyết cũng có mặt trái dễ khiến những người có lương tri búc xúc; nó có thể gây tê liệt trong các cuộc khủng hoảng nhân đạo, khi các nước thường trực sử dụng quyền này để bảo vệ đồng minh hoặc lợi ích riêng. Trường hợp Gaza cho thấy quyền phủ quyết vừa giúp duy trì ổn định giữa các cường quốc, vừa làm đình trệ các nỗ lực hành động nhân đạo khi lợi ích chiến lược bị thách thức.

Hiểu đúng bản chất của quyền phủ quyết như một thực tế cân bằng lý trí giữa ổn định và lý tưởng đạo đức là điều cần thiết để tránh những ngộ nhận ngây thơ về chính trị quốc tế, đồng thời giúp nhìn rõ vai trò thực sự của HĐBA trong bối cảnh hiện nay. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chính trị gia kỳ cựu mong muốn “back to the old way”; giai đoạn được xem là hòa bình nhất của thế giới hiện đại lại chính là thời kỳ Chiến tranh Lạnh; tương tự, trật tự kinh tế toàn cầu ổn định nhất từng tồn tại trước khi hệ thống bản vị vàng sụp đổ.

Tiêu biểu cho nghịch lý giữa ý định đạo đức và hệ quả chính trị là trường hợp Tony Blair, cựu Thủ tướng Anh; một trong những nhân vật then chốt đứng sau quyết định can thiệp quân sự vào Iraq. Về sau, ông đã công khai thừa nhận sai lầm, bày tỏ sự hối hận và xin lỗi vì những hậu quả thảm khốc mà cuộc chiến gây ra. Điều đó cho thấy ý định đạo đức không bảo đảm cho một kết cục đạo đức.

Vì thế, bất kỳ hành động nào nhân danh đạo đức trong chính trị quốc tế đều cần được tiếp cận với thái độ hoài nghi tỉnh táo.

Tp. HCM, tháng 1, 2026.